صندوق ارزی چیست و برای چه کسانی مناسب است؟

منتشر شده در 1404/09/11

در سال های اخیر یکی از پرتکرار ترین سوال هایی که در مشاوره های سبدگردانی از من میشنوم این است که

اگر بخواهم در برابر سقوط ریال و تورم از خودم دفاع کنم، صندوق ارزی انتخاب بهتری است یا خرید مستقیم دلار، طلا و ارز دیجیتال؟

در این مطلب از زاویه تجربه عملی خودم در سبدگردانی و کار با سرمایه گذاران خرد و کلان، صندوق های ارزی را شفاف و بدون تعارف بررسی میکنم.

هدف این است که بعد از خواندن این متن بتوانید تصمیم بگیرید:

اصلا صندوق ارزی برای شما مناسب هست یا نه
اگر مناسب است، چه جایگاهی در سبد سرمایه گذاری شما داشته باشد

تعریف صندوق ارزی و نحوه عملکرد آن

به زبان ساده، صندوق ارزی صندوقی است که مبنای سنجش ارزش آن یک ارز خارجی است، معمولا دلار یا یورو.

سرمایه گذار به جای ریال، با ارز وارد صندوق میشود و در مقابل واحد های سرمایه گذاری دریافت میکند.

مهم ترین نکات عملکردی صندوق ارزی را میشود این طور خلاصه کرد:

سرمایه گذاری با ارز

در صندوق ارزی، ورود و خروج اصلی با ارز انجام میشود، نه با ریال.

شما دلار یا یورو را طبق سازوکار صندوق تحویل میدهید
صندوق برای شما واحد های سرمایه گذاری صادر میکند
ارزش هر واحد بر حسب همان ارز تعریف میشود

اگر فقط ریال دارید، باید طبق مقررات دوره، ریال را به ارز مجاز تبدیل کنید و بعد وارد صندوق شوید. صندوق نقش صرافی شخصی شما را بازی نمیکند، بلکه ابزار سرمایه گذاری است.

محاسبه ارزش خالص دارایی صندوق بر اساس ارز

ارزش خالص دارایی یا همان NAV صندوق هر روز بر اساس ارز مبنا محاسبه میشود:

دارایی های صندوق مثل سپرده های ارزی، گواهی های ارزی و اوراق مجاز جمع زده میشود
بدهی ها و هزینه های صندوق کسر میشود
نتیجه بر تعداد کل واحد ها تقسیم میشود

خروجی این محاسبه، قیمت هر واحد صندوق به دلار یا یورو است.

سرمایه گذار میتواند هر روز ببیند که هر واحد صندوق الان چه مقدار ارز ارزش دارد.

حفظ ارزش دلاری سرمایه

منطق اصلی صندوق ارزی این است که سرمایه شما را در قالب دارایی دلاری نگه دارد:

هنگام خرید واحد ها با ارز وارد میشوید
سود و بازده صندوق به صورت روزانه به NAV اضافه میشود
هنگام ابطال، امکان دریافت همان ارز وجود دارد (در چارچوب مقررات صندوق و دوره)

برای یک سرمایه گذار ایرانی، عملا دو لایه وجود دارد:

خود ارز که نسبت به ریال بالا و پایین میرود
عملکرد صندوق که میتواند NAV را بهتر یا بدتر از یک نگهداری ساده ارز کند

عدم پرداخت سود دوره ای

بر خلاف صندوق های درآمد ثابت ریالی، صندوق ارزی سود نقدی ماهانه یا دوره ای به حساب شما واریز نمیکند.

مدل کار به این صورت است:

سود صندوق به NAV اضافه میشود
قیمت هر واحد به مرور زمان رشد میکند
اگر سود را نقد میخواهید، باید بخشی از واحد های خود را ابطال کنید و ارز بگیرید

در نتیجه صندوق ارزی بیشتر برای نگاه میان مدت و بلند مدت مناسب است، نه برای کسی که هر ماه دنبال دریافت سود نقدی ثابت است.

ترکیب دارایی های صندوق ارزی

جزئیات دقیق هر صندوق در امیدنامه آن نوشته میشود، اما به طور معمول صندوق های ارزی میتوانند در این دارایی ها سرمایه گذاری کنند:

سپرده های ارزی در بانک های مجاز
گواهی های سپرده ارزی
اوراق مالی که بازده آن ها به ارز وابسته است
ابزار های مالی مجاز دیگر مطابق مقررات

برای شما به عنوان سرمایه گذار خرد، مهم تر از ریز ابزار ها این است که درک کنید:

ریسک اصلی صندوق، ریسک ارز و ریسک سیاست گذاری ارزی است
ریسک مدیریت صندوق هم وجود دارد، اما روی هم رفته در سایه این دو ریسک کلان قرار میگیرد

تفاوت صندوق ارزی با خرید مستقیم دلار، طلا و ارز دیجیتال

سرمایه گذاران معمولا بین چند گزینه برای پوشش تورم و سقوط ریال مردد هستند:

خرید اسکناس دلار یا یورو
خرید سکه و طلا
خرید واحد صندوق های طلا
ورود به ارز دیجیتال
خرید واحد صندوق های ارزی

چند تفاوت مهم صندوق ارزی با خرید مستقیم را باید روشن ببینیم.

مالکیت مستقیم در برابر مالکیت غیر مستقیم

در خرید اسکناس، شما مستقیما مالک ارز هستید
در صندوق ارزی، شما مالک واحد صندوق هستید و صندوق برای شما دارایی های ارزی را مدیریت میکند

از نظر اقتصادی هر دو دلاری رفتار میکنند، اما از نظر حقوقی و مقرراتی، دو دنیای متفاوت هستند.

سطح نظارت و شفافیت

خرید و فروش اسکناس بیشتر در بازار آزاد و صرافی ها انجام میشود
صندوق ارزی زیر نظر نهاد ناظر بازار سرمایه است، NAV و صورت های مالی و گزارش های دوره ای منتشر میکند

این نظارت ریسک را صفر نمیکند، اما شفافیت را از خرید شخصی اسکناس بیشتر میکند.

نگهداری و امنیت

نگهداری فیزیکی چند هزار دلار در خانه یا محل کار ریسک سرقت، گم شدن و حتی تهدید را بالا میبرد
در صندوق ارزی، دارایی شما به صورت واحد های ثبت شده نگهداری میشود و ریسک نگهداری فیزیکی حذف میشود

نقدشوندگی

نقد کردن اسکناس وابسته به وضعیت بازار، محدودیت ها و ساعات کاری صرافی ها است
در صندوق ارزی، ابطال واحد ها طبق مقررات صندوق انجام میشود؛ در شرایط عادی فرایندی شفاف و مشخص دارد، هرچند در بحران ها ممکن است محدودیت هایی اعمال شود

ورود با مبالغ کوچکتر

ورود حرفه ای به بازار اسکناس معمولا با مبالغ سنگین معنا پیدا میکند، چون کارمزد و هزینه های جانبی روی مبالغ کوچک، نسبی سنگین است.

در صندوق ارزی، میتوانید با مبالغ کوچک تر وارد شوید و به مرور زمان، متوسط قیمت خرید واحد های خود را تنظیم کنید.

انواع ساختار های صندوق ارزی برای سرمایه گذار ایرانی

بسته به مقررات و مجوز ها، صندوق های ارزی میتوانند ساختار های متفاوتی داشته باشند. مهم ترین حالت های کاربردی:

صندوق مبتنی بر سپرده ارزی

در این مدل، بخش عمده دارایی صندوق در قالب سپرده های ارزی یا گواهی های ارزی در بانک های مجاز نگهداری میشود.

بازده صندوق ترکیبی است از تغییر نرخ ارز و سود حاصل از این سپرده ها.

صندوق های شبه ارزی مثل صندوق طلا

صندوق طلا از نظر قانونی صندوق ارزی نیست، اما رفتار آن به دلیل وابستگی قیمت طلا به نرخ ارز، شباهت زیادی به دارایی ارزی دارد.

بسیاری از سرمایه گذاران به جای صندوق ارزی، از صندوق طلا به عنوان پوشش تورم و ریسک ارز استفاده میکنند.

صندوق های متصل به دارایی های خارجی

در بعضی ساختار های پیشرفته تر، ممکن است صندوق به صورت غیر مستقیم در سهام یا اوراق خارجی سرمایه گذاری کند.

در عمل برای سرمایه گذار ایرانی، این مدل ها به شدت تحت تاثیر تحریم، مقررات انتقال پول و محدودیت های نظارتی هستند و فقط باید با دقت چند برابر به سراغ آن ها رفت.

مزایا و فرصت های صندوق های ارزی برای ایرانی ها

اگر از زاویه یک سرمایه گذار با درآمد ریالی نگاه کنیم، صندوق ارزی چند مزیت جدی دارد.

حفظ قدرت خرید در برابر تورم و سقوط ریال

وقتی درآمد شما ریالی است، اما:

بخشی از هزینه های آینده شما دلاری است
به مهاجرت یا تحصیل خارج از کشور فکر میکنید
نگران خرید تجهیزات یا خدمات وارداتی در آینده هستید

منطقی است که بخشی از سبد شما در دارایی های با رفتار ارزی قرار بگیرد.

صندوق ارزی این امکان را فراهم میکند که بدون خرید مستقیم اسکناس، خود را تا حد زیادی به مسیر ارز نزدیک کنید.

مدیریت حرفه ای به جای تصمیم های هیجانی

در سال های سبدگردانی از سال 93 تا امروز، بار ها دیده ام که:

افراد در اوج هیجان خبری، دلار میخرند
در اولین اصلاح قیمت، با استرس سنگین می فروشند
عملا سود اصلی را به بازار میدهند و ضرر را برای خود نگه میدارند

صندوق ارزی، لایه ای از مدیریت حرفه ای بین شما و بازار قرار میدهد.

این مدیریت ریسک را صفر نمیکند، اما حداقل بخش زیادی از خطاهای رفتاری مستقیم شما را کم میکند.

کاهش ریسک نگهداری فیزیکی ارز

نگه داشتن اسکناس در خانه یا محل کار، خصوصا در مبالغ بالا، ریسک امنیتی جدی است.

در صندوق ارزی، دارایی شما در قالب واحد های رسمی ثبت شده نگهداری میشود و این ریسک تا حد زیادی حذف میشود.

امکان برنامه ریزی بلند مدت

چون سود صندوق به NAV اضافه میشود و پرداخت سود ماهانه نداریم، صندوق ارزی برای اهداف بلند مدت مناسب تر است، مثل:

حفظ بخشی از پس انداز برای تحصیل فرزند در چند سال آینده
تامین بخشی از هزینه های ارزی احتمالی در درمان یا مهاجرت
نگه داری قسمتی از دارایی در برابر تورم های چند ساله

شفافیت نسبی گزارش ها

صندوق های تحت نظارت بازار سرمایه موظف هستند:

NAV روزانه منتشر کنند
صورت های مالی و گزارش های دوره ای ارائه دهند
تغییرات مهم را افشا کنند

این سطح شفافیت، نسبت به خرید و فروش شخصی اسکناس، قابل اتکا تر است؛ هرچند هنوز هم باید منتقد و دقیق بود.

معایب و ریسک های صندوق های ارزی

اگر فقط مزایا را ببینیم، به احتمال زیاد تصمیم ناقص میگیریم.

صندوق ارزی ریسک های مهمی دارد که باید واضح دیده شوند.

ریسک سیاست گذاری ارزی و مقررات

بازار ارز ایران یک بازار آزاد کلاسیک نیست.

نرخ ها، مدل نرخ گذاری، محدودیت های انتقال، نوع ارز مجاز و حتی مقررات صندوق های ارزی ممکن است در طول زمان تغییر کند.

نتیجه برای شما:

ممکن است صندوق نتواند استراتژی ایده آل ارزی را کامل اجرا کند
ممکن است فاصله بین نرخ های رسمی و بازار آزاد باز شود
ممکن است در مقطعی محدودیت هایی برای ابطال یا جابجایی ارز اعمال شود

این ریسک با انتخاب صندوق حذف نمیشود، بخشی از ذات این بازار است.

ریسک نوسان نرخ ارز

درست است که صندوق ارزی از سقوط ریال تا حد زیادی محافظت میکند، اما:

ممکن است نرخ ارز مدت زیادی در یک کانال نوسان کند
ممکن است در یک دوره، بازار سهام یا مسکن بازده بالاتری داشته باشد
در افق کوتاه مدت هیچ تضمینی برای سود وجود ندارد

اگر با ذهن این وارد شوید که هر وقت دارایی ارزی بخرم به سرعت سود میکنم، وارد یک تصور خطرناک شده اید.

ریسک نقدشوندگی

نقدشوندگی یعنی این که بتوانید در زمان نیاز، واحد های خود را با قیمت منصفانه بفروشید.

اگر صندوق کوچک باشد یا معاملات روزانه آن کم عمق باشد، در زمان های التهاب ممکن است:

اختلاف قیمت خرید و فروش زیاد شود
ابطال واحد ها زمان بر شود

قبل از ورود، حجم صندوق، سابقه معاملات و رفتار آن در دوره های پر تنش را حتما نگاه کنید.

ریسک مدیریت و اختلاف با انتظارات شما

مدیر صندوق ممکن است تصمیم هایی بگیرد که با ذهنیت شما متفاوت باشد، مثلا:

بخشی از دارایی را در سپرده های با سود مشخص نگه دارد
بخشی را در ابزار های دیگر مجاز قرار دهد

اگر انتظار شما از صندوق این است که دقیقا مثل نگهداری اسکناس عمل کند، باید امیدنامه و استراتژی صندوق را با دقت بخوانید.

بخش زیادی از نارضایتی ها از همین فاصله بین انتظار ذهنی سرمایه گذار و واقعیت استراتژی صندوق به وجود می آید.

کارمزد ها و هزینه ها

هر صندوق سرمایه گذاری هزینه ها و کارمزد های مدیریت و متولی دارد.

بسیاری از سرمایه گذاران:

فقط بازده اسمی را می بینند
اثر این هزینه ها را روی بازده خالص خود محاسبه نمیکنند

وقتی صندوق ارزی را با خرید مستقیم دلار مقایسه میکنید، باید ببینید:

اختلاف بازده در چند سال چقدر است
چقدر از این اختلاف ناشی از ساختار کارمزد است
آیا خدمات صندوق این اختلاف را توجیه میکند یا نه

صندوق ارزی مناسب چه افرادی است و چه کسانی باید محتاط باشند

با توجه به تجربه عملی در سبدگردانی، صندوق ارزی را برای این گروه ها مناسب تر میدانم:

افرادی که افق سرمایه گذاری حداقل سه تا پنج ساله دارند
افرادی که درآمد آن ها ریالی است، اما بخشی از هزینه های آینده خود را دلاری می بینند
افرادی که حوصله یا دانش کافی برای رصد مداوم بازار ارز و ابزار های ارزی ندارند

در مقابل، این افراد باید با احتیاط جدی به صندوق ارزی نگاه کنند:

کسانی که با هر نوسان چند درصدی دچار استرس و بی خوابی میشوند
کسانی که افق زمانی کوتاه دارند و هر لحظه ممکن است به اصل پول نیاز داشته باشند
کسانی که بدون نقشه مالی، فقط از ترس جاماندن به سراغ دارایی ارزی میروند

به شکل کلی، برای بسیاری از سرمایه گذاران خرد، منطقی است که:

بخشی از سبد خود را در دارایی های ارزی و شبه ارزی قرار بدهند
این بخش را بین صندوق طلا، صندوق ارزی و در صورت پذیرش ریسک، سهم کوچکی از ارز دیجیتال تقسیم کنند
بقیه سبد را در سهام، نقد، کسب و کار و سایر ابزار ها به صورت حرفه ای بچینند

عدد دقیق این درصد ها بدون شناخت جزئیات زندگی و اهداف شما، بیشتر حدس است تا نسخه.

چک لیست قبل از ورود به صندوق ارزی

اگر به این نتیجه رسیده اید که صندوق ارزی باید در سبد شما باشد، حداقل این چند کار را انجام بدهید:

امیدنامه و اساسنامه صندوق را کامل و با حوصله بخوانید
کارنامه چند سال گذشته صندوق و مدیر آن را بررسی کنید، به خصوص در دوره های تلاطم ارزی
حجم و نقدشوندگی صندوق را چک کنید
با خودتان شفاف کنید که چرا میخواهید در دارایی ارزی باشید و افق زمانی شما چقدر است

اول نقشه مالی، بعد انتخاب ابزار.

اگر این ترتیب را برعکس کنید، صندوق ارزی هم میتواند برای شما به اندازه خرید هیجانی دلار خطرناک باشد.

جمع بندی نگاه من به صندوق های ارزی

من صندوق ارزی را نه ناجی مطلق میدانم و نه چیزی بی استفاده.

برای یک ایرانی با درآمد ریالی، نداشتن هیچ دارایی ارزی در افق بلند مدت، خودش یک ریسک جدی است.

از طرف دیگر، شرط بندی افراطی روی ارز هم میتواند شما را از فرصت های دیگر مثل سهام، کسب و کار، مهارت و حتی مسکن دور کند.

اگر بخواهم خلاصه بگویم:

صندوق ارزی یک ابزار است، نه هدف
اگر در کنار سایر ابزار ها و در یک استراتژی مکتوب و شفاف استفاده شود، میتواند بخشی از مشکل تورم و سقوط ریال را مدیریت کند
اگر بدون نقشه و فقط با شنیدن چند خبر و شایعه سراغ آن بروید، همان قدر میتواند به شما آسیب بزند که خرید احساسی دلار در اوج

وظیفه من و تیمم این است که به شما کمک کنیم تصویر کامل دارایی ها، درآمد ها و تعهد های خود را ببینید و بعد ابزار مناسب را انتخاب کنید، نه این که صرفا شما را به سمت یک محصول خاص هل بدهیم.

خدمات تیم فرشاد مصفا

اگر به دنبال مدیریت حرفه ای دارایی خود هستید، می توانید از خدمات تخصصی سبدگردانی ما استفاده کنید:

همچنین در تیم ما یک استارتاپ حقوقی فعال است که خدمات مشاوره و وکالت را با نگاه اقتصادی برای کسب و کارها و افراد ارائه می دهد.

نویسنده: فرشاد مصفا

کارشناس ارشد مدیریت کارآفرینی از دانشگاه تهران

موسس تیم سبدگردانی و استارتاپ حقوقی در زمینه مشاوره و وکالت

با بیش از ده سال سابقه فعالیت در بازار بورس، طلا و ارز دیجیتال

اینستاگرام: https://www.instagram.com/farshadmosaffa/

یوتیوب: https://youtube.com/@farshadmosaffa

لینکدین: https://www.linkedin.com/in/farshad-mosaffa

توییتر (X): https://x.com/FarshadMosaffa