چگونه نرخ دلار دستوری پس انداز ما را می‌بلعد؟

منتشر شده در 1404/09/11

اگر در ایران زندگی کرده باشید، حتی اگر هیچ وقت مستقیم دلار نخریده باشید، باز هم نرخ دلار روی زندگی شما اثر گذاشته است. روی قیمت غذا، اجاره خانه، ماشین، طلا، موبایل و حتی هزینه درمان.

مشکل اینجاست که در سال های مختلف، نرخ دلار همیشه حاصل عرضه و تقاضای واقعی نبوده است. گاهی سیاست گذار تصمیم گرفته نرخ دلار را روی یک عدد مشخص نگه دارد یا با چند نرخ متفاوت اداره کند. به این فضا می گویم نرخ دلار دستوری.

در ظاهر، دلار دستوری می تواند آرامش ظاهری به بازار بدهد و برای مدتی تورم را روی کاغذ کنترل کند. اما از نگاه یک مدیر سبدگردانی، این آرامش خیلی وقت ها شبیه سکوت قبل از طوفان است. در این مقاله با زبان ساده توضیح می دهم نرخ دلار دستوری دقیقا چه تهدیدی برای دارایی مردم و بازار ایجاد می کند و یک فرد عادی که دنبال نان شب است، نه دنبال بازی های پیچیده مالی، چطور می تواند از خودش و خانواده اش محافظت کند.

نرخ دلار دستوری چیست؟

نرخ دلار دستوری یعنی عددی که برای دلار اعلام می شود، بیشتر نتیجه تصمیم اداری و سیاسی است تا نتیجه جمع شدن اطلاعات همه خریداران و فروشندگان در بازار آزاد.

در یک بازار نسبتا سالم، قیمت دلار باید از ترکیب این عوامل بیرون بیاید:

وضعیت صادرات و واردات
حجم تقاضای واقعی برای سفر، واردات و پس انداز
جریان ورود و خروج سرمایه
انتظارات مردم از آینده تورم و اقتصاد

وقتی این نیروها اجازه دارند با هم رقابت کنند، نرخ تعادلی بازار شکل می گیرد. اما وقتی سیاست گذار تصمیم می گیرد قیمت را روی یک عدد خاص نگه دارد، در عمل چند اتفاق می افتد:

به صورت مصنوعی عرضه و تقاضا را دستکاری می کند
جلوی شکل گیری قیمت واقعی را می گیرد
فاصله بین نرخ رسمی و نرخ واقعی در سایه شکل می گیرد

این فاصله همان چیزی است که آرام آرام جمع می شود و بعد در قالب یک شوک ارزی، روی سر مردم عادی خراب می شود.

چرا دولت ها سراغ نرخ دلار دستوری می روند؟

انگیزه سیاست گذار همیشه لزوما بد نیست، اما نتیجه در عمل برای مردم معمولا پرهزینه است. چند هدف اصلی پشت سیاست دلار دستوری وجود دارد:

کنترل ظاهری تورم در کوتاه مدت
نشان دادن ثبات سیاسی و اقتصادی
ارزان نگه داشتن واردات کالاهای اساسی برای مدتی محدود
مدیریت انتظارات جامعه در دوره های حساس

در کوتاه مدت، وقتی دولت یک نرخ پایین برای دلار اعلام می کند، واردکننده هایی که به این دلار دسترسی دارند می توانند کالا را ارزان تر وارد کنند و روی کاغذ تورم پایین تر به نظر می رسد. اما این تصویر بیشتر شبیه عکس روتوش شده است تا واقعیت پایدار.

هزینه واقعی دلار دستوری برای مردم عادی

برای یک سرمایه گذار مهم ترین سوال این نیست که الان نرخ رسمی دلار چند است، بلکه این است که این نرخ چقدر با واقعیت اقتصاد فاصله دارد و این فاصله چه زمانی خودش را خالی می کند.

وقتی سال ها دلار به شکل مصنوعی پایین نگه داشته می شود، چند اتفاق مستقیم برای مردم رخ می دهد:

جمع شدن فنر ارزی

هر چه بیشتر قیمت را به زور نگه دارند، فشار در سیستم بیشتر می شود. در نهایت، یک جا این فشار آزاد می شود و نرخ ارز جهش می کند. این جهش معمولا ناگهانی به نظر می رسد، در حالی که ریشه آن سال ها قبل در سیاست های دستوری گذاشته شده است.

آب رفتن پس انداز ریالی

فرض کنید فردی چند سال پس انداز کرده و به امید ثبات، پول خود را به صورت ریالی در حساب بانکی نگه داشته است. به محض جهش ارزی، قیمت کالاهای وابسته به دلار چند برابر می شود، اما عدد پس انداز او ثابت می ماند. نتیجه روشن است: قدرت خرید او به شدت کم می شود.

عقب ماندن دستمزد از قیمت دارایی ها

تجربه بازار ایران نشان داده که در دوره های جهش ارزی، قیمت مسکن، طلا، خودرو و بسیاری از دارایی های واقعی به سرعت خود را با دلار تطبیق می دهند، اما حقوق و دستمزد ماه ها و حتی سال ها از این تغییر عقب می ماند. طبقه حقوق بگیر عملا بین قیچی تورم و ثبات اسمی حقوق گرفتار می شود.

شکل گیری بی اعتمادی بلندمدت

هر بار که یک سیاست تثبیت دستوری می شکند، گروه جدیدی از مردم به این نتیجه می رسند که نباید به ریال و وعده های ثبات اعتماد کنند. این بی اعتمادی خود به یک موتور جدید برای فشار روی نرخ ارز تبدیل می شود.

دلار چند نرخی و رانت ارزی

نرخ دلار دستوری معمولا در کنار خودش دلار چند نرخی می آورد. یعنی:

یک نرخ روی کاغذ و سامانه های رسمی
چند نرخ در بازارهای مختلف (حواله، نیما، اسکناس، بازار آزاد)
و در عمل رانت برای کسانی که به نرخ های ارزان تر دسترسی دارند

این ساختار چند نرخی به شکل های مختلف به مردم عادی ضربه می زند:

واردکننده ای که دلار ارزان می گیرد، می تواند کالا را با قیمت نزدیک به دلار آزاد بفروشد و سود غیر عادی ببرد
کسانی که به شبکه های خاص و روابط اداری وصل هستند، از اختلاف نرخ ها سود می گیرند
منابع ارزی کشور به جای این که صرف توسعه تولید و زیرساخت شود، در بازی های کوتاه مدت و رانت سوزانده می شود

در نهایت، بخش قابل توجهی از ثروتی که باید به شکل منصفانه تر در اقتصاد پخش شود، در مسیر چند نرخی شدن و رانت ارزی گم می شود و اثر آن برای مردم عادی به صورت تورم و کاهش قدرت خرید ظاهر می شود.

اثر دلار دستوری روی بورس، طلا و دارایی ها

من در سال های فعالیت در سبدگردانی، تقریبا در همه دوره های سیاست گذاری ارزی یک الگوی مشترک دیده ام. نرخ دلار دستوری، فقط مشکل بازار ارز نیست؛ شبیه ویروسی است که به بقیه بازارها هم سرایت می کند.

اثر روی بورس

نرخ دلار دستوری چند اثر مهم روی بازار سهام دارد:

سرکوب سود شرکت های صادرات محور
وقتی شرکت مجبور است دلار حاصل از صادرات را با نرخ دستوری ارزان تر تسعیر کند، سود ریالی که در صورت های مالی نشان می دهد کمتر از سود اقتصادی واقعی او است. این یعنی قیمت سهم برای مدتی پایین تر از ارزش ذاتی نگه داشته می شود.
جهش ناگهانی سود و قیمت سهم بعد از اصلاح نرخ
در لحظه ای که سیاست گذار عقب نشینی می کند و نرخ تسعیر را به واقعیت نزدیک می کند، سود اسمی شرکت جهش می کند. این جهش باعث نوسان شدید قیمت سهم و شکل گیری موج های هیجانی در بازار می شود.
بی اعتمادی به ثبات مقررات
وقتی سرمایه گذار می بیند با یک بخشنامه یا تغییر نرخ دستوری، سود بسیاری از شرکت ها زیر و رو می شود، به جای تمرکز روی تحلیل بنیادی، ناچار می شود روی خبر و پیش بینی تصمیمات بعدی سیاست گذار شرط ببندد. این فضا کیفیت بازار سرمایه را پایین می آورد.

اثر روی طلا و سکه

طلا و سکه برای بسیاری از مردم، پناهگاه ساده در برابر تورم و دلار است. وقتی نرخ رسمی دلار به صورت دستوری پایین نگه داشته می شود و همه می دانند این عدد واقعی نیست، بازار طلا این واکنش ها را نشان می دهد:

در دوره سرکوب ارزی، اگر دسترسی به طلا و سکه محدود باشد، حباب قیمتی شکل می گیرد
در لحظه های جهش ارزی، صف های خرید طلا و سکه طولانی می شود و قیمت ها با سرعت بالا می رود
افراد زیادی بدون شناخت ریسک، در سقف های هیجانی وارد می شوند و بعد از آرام شدن بازار، با زیان مواجه می شوند

اثر روی مسکن و دارایی های واقعی دیگر

مسکن، زمین، مغازه و بسیاری از دارایی های واقعی دیگر در نهایت متاثر از نرخ ارز هستند. در دوره های نرخ دستوری:

قیمت اسمی این دارایی ها شاید برای مدتی ثابت یا کم نوسان به نظر برسد
اما به محض آزاد شدن فشار ارزی، با یک جهش قیمتی چند سال عقب ماندگی خود را جبران می کنند
کسی که در دوره نرخ دستوری، دارایی واقعی خود را فروخته و ریال نگه داشته، معمولا از این جهش عقب می ماند و توان خرید سابق را از دست می دهد

تهدید دلار دستوری برای تصمیم های مالی خانوار

اگر از زاویه زندگی روزمره نگاه کنیم، دلار دستوری تصمیم های مالی مردم را به سمت اشتباه هدایت می کند. چند نمونه رایج:

نگه داشتن صد درصد پس انداز به صورت ریالی
وقتی پیام رسمی این است که دلار کنترل شده و جای نگرانی نیست، خیلی ها فکر می کنند نیازی به تنوع دارایی ندارند. در نتیجه، کل دارایی نقدی خود را به صورت سپرده یا حساب جاری نگه می دارند. با اولین جهش جدی، سال ها پس انداز آن ها عملا آب می رود.
گرفتن تعهدات ارزی با درآمد ریالی
در دوره هایی که نرخ دستوری پایین برای دلار وجود دارد، بعضی ها وسوسه می شوند و وام ارزی یا تعهدات دلاری می گیرند. اگر درآمد آن ها ریالی باشد، با جهش ارزی، پرداخت اقساط بسیار سخت یا غیر ممکن می شود و فرد در دام بدهی گرفتار می شود.
بستن قراردادهای بلندمدت صرفا ریالی
خیلی از قراردادهای اجاره، پیمانکاری یا شراکت، بدون هیچ بند تعدیل تورم یا ارز تنظیم می شود. در دوره جهش، یک طرف قرارداد به شدت متضرر می شود و دعواهای حقوقی و بی اعتمادی بلندمدت ایجاد می شود.
فروش دارایی واقعی و تبدیل آن به ریال در دوره نرخ دستوری
فردی خانه، زمین یا طلا را می فروشد، چون فکر می کند نرخ ارز ثابت می ماند و قیمت ها دیگر رشد جدی نخواهند داشت. پول را در حساب بانکی نگه می دارد. اما بعد از چند سال می بیند با همان پول حتی نمی تواند دارایی قبلی را دوباره بخرد.

این تصمیم ها حاصل ترکیب اطمینان سازی غلط، دلار دستوری و ضعف سواد مالی است.

چطور یک سرمایه گذار عادی می تواند از خود محافظت کند؟

شما به تنهایی نمی توانید سیاست گذاری کلان را عوض کنید، اما می توانید رفتار مالی خودتان را اصلاح کنید. چند اصل عملی که در مشاوره ها و سبدگردانی ها همیشه روی آن تاکید می کنم:

روی یک ارز شرط نبندید

این که در ایران زندگی می کنید، به این معنی نیست که کل دارایی شما باید فقط ریالی باشد. بسته به سطح ریسک پذیری و افق زمانی، می توانید بخشی از دارایی خود را در گزینه هایی نگه دارید که وابستگی غیر مستقیم به دلار دارند، مثل:

طلا
سهام شرکت های صادرات محور
صندوق های کالایی یا طلا
بخشی محدود و کنترل شده ارز یا دارایی های بین المللی

برای هر فرد، نسبت این موارد متفاوت است، اما اصل مشترک این است که همه چیز روی یک ستون سوار نشود.

سناریو بنویسید، پیشگویی نکنید

هیچ کس، حتی حرفه ای ترین تحلیل گر، نمی تواند با قطعیت بگوید دلار دقیقا چه عددی می شود. کاری که در تیم سبدگردانی انجام می دهیم، پیشگویی نیست، سناریو نویسی است.

برای مثال:

سناریو محافظه کارانه: نرخ ارز با شیب تدریجی رشد می کند
سناریو جهش: بعد از دوره سرکوب، یک جهش شدید ارزی رخ می دهد
سناریو خوشبینانه: اصلاحات اقتصادی انجام می شود و شیب رشد ارز به واقعیت های اقتصادی نزدیک تر می شود

بر اساس هر سناریو، ترکیب دارایی ها را طوری می چینیم که اگر بدترین حالت هم رخ داد، ضربه جبران ناپذیر نباشد. شما هم می توانید در مقیاس خانوادگی، همین منطق را به کار ببرید.

نقدشوندگی را جدی بگیرید

در دوره های تنش ارزی، ممکن است برای مدت کوتاه به پول نقد نیاز فوری پیدا کنید. اگر تمام دارایی خود را در گزینه هایی قفل کرده باشید که نقد کردن آن ها زمان بر است، مجبور می شوید در بدترین نقطه بازار بفروشید.

بخشی از سبد باید در ابزارهایی باشد که نسبتا سریع و با هزینه منطقی قابل نقد شدن است؛ برای مثال بعضی صندوق های سرمایه گذاری یا اوراق قابل معامله.

از وام ارزی بدون درآمد ارزی دوری کنید

اگر درآمد شما ریالی است، گرفتن وام یا تعهدات ارزی در اقتصادی که سابقه جهش های شدید ارزی دارد، یکی از پر ریسک ترین انتخاب ها است. این کار شبیه این است که روی آینده نامعلوم درآمد خود شرط سنگین ببندید.

قراردادهای بلندمدت را بدون بند تعدیل امضا نکنید

در کنار سبدگردانی، سال ها در فضای حقوقی و قراردادها هم درگیر بوده ام. یکی از رایج ترین منشاهای اختلاف و دعوا، قراردادهای بلندمدت ثابتی است که هیچ بندی برای تعدیل تورم یا ارز در آن دیده نشده است.

اگر اجاره دهنده هستید، اگر پیمانکار هستید، اگر شریک تجاری دارید، منطقی است که بندهایی برای تعدیل بر اساس تورم یا نرخ ارز در قرارداد بیاید. این کار هم از شما محافظت می کند و هم احتمال اختلاف و طرح دعوا را در آینده کم می کند.

به وعده های کوتاه مدت ثبات دل نبندید

اعلام ثبات نرخ ارز روی تریبون ها کار سختی نیست، اما حفظ آن در بلندمدت سخت است. هر بار که نرخ رسمی برای مدتی طولانی فاصله زیادی با نرخ بازار آزاد داشته، نهایتا این فاصله با یک شوک پرهزینه پر شده است.

به عنوان سرمایه گذار، به جای تکیه بر وعده ها، به ساختار نگاه کنید: کسری بودجه، وضعیت صادرات و واردات، حجم نقدینگی و نرخ تورم. این شاخص ها بسیار مهم تر از عددی هستند که در رسانه ها به عنوان نرخ رسمی اعلام می شود.

نقش یک تیم سبدگردانی حرفه ای در فضای دلار دستوری

در شرایطی که نرخ ارز دستوری است و اطلاعات متناقض فراوان است، کار سرمایه گذار عادی چند برابر سخت تر می شود.

در تیم فرشاد مصفا سه کار اصلی انجام می دهیم:

تحلیل و پایش مداوم شکاف بین نرخ های رسمی و واقعی و تبدیل آن به سناریوهای عملی
طراحی سبدهایی که در برابر سناریوهای مختلف ارزی، تاب آوری قابل قبول داشته باشند
مدیریت ریسک رفتاری سرمایه گذاران و کمک به جلوگیری از تصمیم های هیجانی در اوج ترس یا طمع بازار

ترکیب تجربه مالی و تجربه حقوقی، کمک می کند فقط به نمودارها نگاه نکنیم، بلکه مقررات، بخشنامه ها، ریسک های حقوقی و قراردادی را هم در طراحی استراتژی ها لحاظ کنیم.

چند نکته عملی و خلاصه

برای جمع بندی، این چند نکته را اگر کنار هم بگذارید، یک چارچوب اولیه برای مدیریت دارایی در فضای دلار دستوری خواهید داشت:

فقط به عدد روی تابلوی رسمی دلار نگاه نکنید، به فاصله آن با بازار آزاد توجه کنید
پس انداز بلندمدت را صد درصد ریالی نگه ندارید
قبل از هر تعهد ارزی، مطمئن شوید درآمد شما هم ارزی است یا پوشش ریسک دارید
قراردادهای بلندمدت را بدون بند تعدیل تورم یا ارز امضا نکنید
در دوره سرکوب ارزی، فروش دارایی های واقعی و تبدیل کامل آن به ریال، ریسک جدی دارد
خرید هیجانی طلا، ارز یا سهام در اوج موج های خبری، معمولا نتیجه خوبی ندارد
اگر زمان و تخصص کافی ندارید، مدیریت بخشی از دارایی را به یک تیم حرفه ای و مستقل بسپارید
آموزش مالی را به عادت تبدیل کنید، نه واکنش عصبی بعد از هر جهش ارزی

نرخ دلار دستوری شاید برای مدتی روی کاغذ آرامش ایجاد کند، اما اگر برای خانواده خودتان برنامه نداشته باشید، هزینه آن را از دارایی و کیفیت زندگی شما می گیرد. در اقتصادی که چند دوره جهش ارزی را تجربه کرده، دفاع از دارایی یک کار جدی و مستمر است، نه یک تصمیم لحظه ای.

خدمات تیم فرشاد مصفا

اگر به دنبال مدیریت حرفه ای دارایی خود هستید، می توانید از خدمات تخصصی سبدگردانی ما استفاده کنید:

همچنین در تیم ما یک استارتاپ حقوقی فعال است که خدمات مشاوره و وکالت را با نگاه اقتصادی برای کسب و کارها و افراد ارائه می دهد.

نویسنده: فرشاد مصفا

کارشناس ارشد مدیریت کارآفرینی از دانشگاه تهران

موسس تیم سبدگردانی و استارتاپ حقوقی در زمینه مشاوره و وکالت

با بیش از ده سال سابقه فعالیت در بازار بورس، طلا و ارز دیجیتال

اینستاگرام: https://www.instagram.com/farshadmosaffa/

یوتیوب: https://youtube.com/@farshadmosaffa

لینکدین: https://www.linkedin.com/in/farshad-mosaffa

توییتر (X): https://x.com/FarshadMosaffa