اخلاق در اقتصاد و سرمایه گذاری از نگاه فرشاد مصفا

منتشر شده در 1404/09/09

مردم معمولا فکر می کنند اخلاق یک موضوع شخصی است و اقتصاد یک موضوع کاملا عددی و خشک؛ انگار این دو تا ربط زیادی به هم ندارند. اما من بعد از سال ها کار در سبدگردانی بورس، طلا و ارز دیجیتال و همزمان همراهی با ده ها پرونده حقوقی و مالی، به یک نتیجه ساده و سخت رسیده ام: اگر اخلاق سقوط کند، اقتصاد هم دیر یا زود سقوط می کند.

در این مطلب از زاویه یک سبدگردان و در عین حال کسی که وسط دعواهای حقوقی و مالی واقعی بوده، می خواهم توضیح بدهم چرا بدون اخلاق، هیچ مدل مالی و هیچ استراتژی سرمایه گذاری در بلندمدت جواب نمی دهد و چطور بی اخلاقی آرام آرام اعتماد، سرمایه و آینده مردم را از بین می برد.

هدف من این است که شما به عنوان یک فرد عادی، بتوانید تشخیص بدهید کجا اخلاق دارد قربانی می شود، کجا پول مردم در خطر است و چه معیارهایی را برای انتخاب مشاور، سبدگردان یا هر نوع سرمایه گذاری در نظر بگیرید.

عنوان این مقاله احساسی است، اما محتوای آن کاملا عملی و کاربردی است.

چرا اخلاق زیربنای اقتصاد است نه حاشیه آن

اقتصاد در ساده ترین تعریف یعنی جا به جایی ارزش بین انسان ها. همه چیز روی یک کلمه سوار است: اعتماد.

اگر من به شما کالا می فروشم، اگر شما پولتان را در بانک، صندوق، سبدگردان یا حتی دست یک دوست می گذارید، عملا دارید به یک وعده اعتماد می کنید. این وعده چند جزء اصلی دارد:

قول می دهند پول شما را سرقت نکنند
قول می دهند با پول شما قمار نکنند
قول می دهند اطلاعات را از شما پنهان نکنند
قول می دهند اول منافع خودشان را بر منافع شما ترجیح ندهند

اگر این قول ها فقط روی کاغذ باشد و پشت آن اخلاق وجود نداشته باشد، قانون هم به تنهایی نمی تواند همه چیز را کنترل کند.

در اقتصادی که در آن اخلاق ضعیف است، چه اتفاقی می افتد؟

قراردادها به جای این که راه حل باشند، تبدیل می شوند به ابزار دور زدن طرف مقابل
هزینه اعتماد بالا می رود و مردم برای هر تصمیم مالی بارها شک می کنند
سرعت گردش پول کم می شود، همه عقب می کشند و منتظر می مانند
سرمایه از فعالیت های مولد به سمت فعالیت های کوتاه مدت و سفته بازی می رود

نتیجه نهایی این است که اقتصاد روی کاغذ زنده است، اما در واقعیت ضعیف و شکننده است.

وقتی امانتداری از بین می رود، پول مردم قربانی می شود

به عنوان کسی که سال هاست با پول مردم کار می کنم، مهم ترین کلمه در سبدگردانی برای من امانتداری است.

مشکل از جایی شروع می شود که بعضی ها شغل خودشان را با قمار و هیجان اشتباه می گیرند. چند نمونه رایج که احتمالا زیاد دیده اید:

کانال ها و پیج هایی که هر روز یک سهم، یک رمزارز یا یک سیگنال صد در صد مطمئن معرفی می کنند ولی هیچ مسئولیتی قبول نمی کنند
افرادی که با پول مردم به امید یک سود بزرگ، وارد پروژه ها و توکن های بی پشتوانه می شوند
مدیرانی که ریسک هایی می کنند که اگر جواب داد سودش برای خودشان است و اگر ضرر شد، ضرر برای مردم

مشکل این جا است که روی این رفتارها برچسب سرمایه گذاری می زنند، در حالی که در عمل این یک مدل قمار با پول دیگران است.

وقتی اخلاق امانتداری از بین برود، چند اتفاق می افتد:

سرمایه گذار خرد مدام ضربه می خورد و به این نتیجه می رسد که بازار قمار است
اعتماد عمومی به هر نوع سرمایه گذاری از بین می رود
پول های خرد که می توانند ستون بازار مالی سالم باشند، به سمت ارز، طلا در گاوصندوق خانه و رفتارهای کاملا دفاعی می روند

این روند در کوتاه مدت شاید فقط روی زندگی یک تعداد محدود اثر بگذارد، اما در بلندمدت ساختار اقتصاد را فرسوده می کند.

تجربه من: جایی که بی اخلاقی بازار را از ریل خارج می کند

بگذارید چند مثال واقعی و کلی بزنم؛ بدون اشاره به اسم اشخاص یا نهادها.

یک دوره ای در بازار رمزارزها شاهد انفجار پروژه هایی بودیم که در ظاهر نوآوری مالی بودند اما در عمل ساختارشان به گونه ای طراحی شده بود که فقط ورودی سرمایه گذاران جدید، خروج سرمایه گذاران قدیمی را تامین می کرد.

مشکل اصلی کجا بود؟

نه در تکنولوژی، نه در کد، نه در ظاهر سایت.

مشکل در نیت و اخلاق طراحان بود.

در بازار بورس هم شرکت هایی را دیده ام که گزارش سازی می کنند، اطلاعات منفی را دیر اعلام می کنند، یا با بازی های قیمتی کوتاه مدت تلاش می کنند سهام را برای مدتی بالا نگه دارند تا بتوانند از بازار خارج شوند.

در طرف دیگر، پرونده هایی را از نزدیک دیده ام که در آن ها افراد عادی بدون قرارداد شفاف و بدون فهم ریسک، پول خود را به امید سود ثابت به دست دیگران سپرده اند. وقتی پروژه شکست خورده، نه سند محکمی وجود داشته و نه سابقه حرفه ای مطمئنی که بتوان روی آن حساب کرد.

وجه مشترک همه این داستان ها این است که اخلاق، آگاهانه یا ناآگاهانه، کنار گذاشته شده است.

اخلاق، قانون و قرارداد: سه ستون اعتماد مالی

در تیم ما همیشه می گویم اگر اخلاق را از یک قرارداد مالی بگیرید، قانون هر چقدر هم قوی باشد، باز عقب است.

سه لایه مهم برای اعتماد در اقتصاد وجود دارد:

اخلاق فردی و حرفه ای
قرارداد شفاف و دقیق
قانون و امکان اجرای آن

اگر اخلاق نباشد، قرارداد تبدیل می شود به ابزار بازی های حقوقی. اگر قانون هم ضعیف باشد، تضاد منافع به اوج می رسد.

در عمل اخلاق چه معنایی دارد؟

این که قبل از گرفتن پول، ریسک را شفاف، ساده و بدون آرایش توضیح بدهیم
این که اگر تضاد منافع داریم، آن را واضح بگوییم
این که از ناآگاهی مالی مردم سوء استفاده نکنیم
این که هیچ وقت سود کوتاه مدت خودمان را به قیمت از بین رفتن آینده مالی دیگران انتخاب نکنیم

قانون لازم است، اما کافی نیست. خیلی ها را دیده ایم که می گویند اگر قانونی باشد، پس اشکالی ندارد. این جمله خطرناک است. هر چیزی که قانونا ممکن است، اخلاقا درست نیست.

چرا اقتصاد بدون اخلاق در نهایت سقوط می کند

بی اخلاقی در اقتصاد معمولا با یک سقوط ناگهانی شروع نمی شود. بیشتر شبیه پوسیدگی ستون های یک ساختمان است. ظاهر ساختمان سال ها می تواند شیک و محکم به نظر برسد، اما از درون در حال خراب شدن است.

مسیر معمولا این طور است:

دروغ های کوچک و پنهان کاری های جزئی عادی می شود
وعده های غیرواقعی جا می افتد و کسی جدی نمی پرسد چطور
مردم مرحله به مرحله اعتماد خود را از دست می دهند
هزینه نظارت و کنترل بالا می رود
سرمایه گذاران جدی ترجیح می دهند وارد این بازار نشوند
سرمایه ها به سمت خارج از کشور یا بازارهای کاملا غیرمولد می روند

در نهایت چه می شود؟

تولید کاهش پیدا می کند
اشتغال پایدار شکل نمی گیرد
نوسان ارز و تورم بیشتر می شود
هر تکان سیاسی یا اقتصادی خارجی، اثر چند برابری بر اقتصاد داخلی دارد

اقتصادی که در آن اخلاق و اعتماد عمومی ضعیف است، در برابر هر شوک بیرونی بسیار شکننده تر است.

اخلاق برای سرمایه گذار خرد یعنی چه

وقتی از اخلاق در اقتصاد حرف می زنیم، موضوع فقط دولت ها یا شرکت های بزرگ نیست. شما به عنوان یک فرد عادی هم نقش دارید.

از نظر من، اخلاق برای سرمایه گذار خرد چند معنی عملی دارد:

الزام خود به یادگیری

اگر بدون مطالعه و فهم ریسک ها وارد یک بازار شوید و بعد ضرر کنید، طبیعی است که احساس بی عدالتی می کنید. اما بخشی از این بی عدالتی به خود ما بر می گردد که بدون حداقل آموزش وارد شده ایم.

انتخاب آگاهانه سبدگردان و مشاور

قبل از سپردن پول، چند سوال ساده اما جدی بپرسید:

مدل کار شما چیست و درآمدتان از کجا می آید
کارمزد شما چطور محاسبه می شود
در صورت ضرر چه مسئولیت اخلاقی برای خودتان قائل هستید
آیا خودتان هم طبق همان استراتژی سرمایه گذاری می کنید یا فقط برای دیگران پیشنهاد می دهید
گزارش دهی شما به چه صورت است و هر چند وقت یک بار انجام می شود

فرار از وسوسه سود تضمینی

هر جا عبارت سود قطعی، بدون ریسک، یا تضمین چند ده درصدی ماهانه می بینید، اولین واکنش منطقی این است که مکث کنید و سوال بپرسید. بازار مالی سالم، سود معقول دارد و ریسک واقعی. اگر ریسک دیده نمی شود، معمولا پنهان شده است.

پایبندی به برنامه و انضباط

اخلاق فقط در رابطه با دیگران نیست؛ در رابطه با خودمان هم هست. اگر برای خودتان برنامه مالی نوشته اید، با هیجان های کوتاه مدت آن را زیر پا نگذارید.

اخلاق در سطح کسب و کار و حاکمیت

در سطح کلان، اخلاق اقتصادی بیشتر خودش را در شفافیت نشان می دهد.

برای کسب و کارها:

انتشار اطلاعات واقعی مالی
شفاف بودن در مورد بدهی ها، ریسک ها و وضعیت واقعی شرکت
مسئولیت پذیری در برابر سهامداران خرد و نه فقط سهامداران عمده

برای حاکمیت و سیاست گذاران:

ثبات نسبی قوانین اقتصادی
پرهیز از تصمیم های ناگهانی که کل معادلات مالی مردم را به هم می ریزد
مبارزه واقعی با فساد، نه فقط شعار
انتشار صادقانه داده های اقتصادی مثل تورم، رشد و بدهی ها

این موارد شاید در ظاهر سیاسی به نظر برسد، اما در واقع موضوع اصلی آن اقتصاد و اعتماد است. وقتی مردم باور کنند که اطلاعات رسمی قابل اتکا است، تصمیم های مالی عاقلانه تر و بلندمدت تری می گیرند.

چارچوب شخصی من برای اخلاق در سبدگردانی و مشاوره مالی

در تیم فرشاد مصفا، ما یک چارچوب ساده و سخت گیرانه برای خودمان تعریف کرده ایم. چند اصل کلیدی این چارچوب:

امانتداری مطلق نسبت به سرمایه مردم

پول مردم برای من مثل پول خودم نیست، سخت تر از پول خودم است. چون پشت هر عدد، یک زندگی، یک خانواده و یک آینده است.

شفافیت در مدل کسب درآمد

سرمایه گذار باید بداند ما از کجا درآمد کسب می کنیم. اگر کارمزد داریم، واضح بگوییم. اگر درصدی از سود می گیریم، شفاف اعلام کنیم.

همراستایی منافع

مدل ما باید طوری باشد که وقتی سرمایه گذار سود می کند، ما هم سود کنیم و اگر دوره ای فشار و افت بازار وجود دارد، ما هم آن را لمس کنیم.

نه گفتن به پول های بی برنامه

اگر کسی فقط دنبال قمار در بازار است، یا هدفش سود غیرواقعی در کوتاه مدت است، ترجیح می دهم با او کار نکنم. این پول ها در کوتاه مدت شاید جذاب باشد، اما در بلندمدت به اعتبار ما و به خود فرد آسیب می زند.

آموزش صادقانه ریسک

هیچ تصمیم سرمایه گذاری بدون ریسک نیست. ما موظفیم ریسک ها را ساده، روشن و بدون پنهان کاری توضیح بدهیم، حتی اگر در کوتاه مدت باعث شود بعضی افراد از سرمایه گذاری منصرف شوند. این به نفع همه است.

اگر اخلاق را جدی بگیریم، چه آینده ای برای اقتصاد ممکن است

سناریوی مثبت هم وجود دارد. اگر اخلاق را جدی بگیریم، چه اتفاقی می افتد؟

سرمایه های خرد مردم به جای خوابیدن در خانه یا رفتن به مسیرهای مشکوک، وارد مسیرهای نسبتا مطمئن، شفاف و مولد می شود
هزینه اعتماد کم می شود؛ یعنی مردم راحت تر قرارداد می بندند، راحت تر شریک می شوند و سریع تر کسب و کار راه می افتد
بازار مالی عمیق تر و حرفه ای تر می شود؛ جایی که نقش سبدگردان، صندوق، مشاور مالی و وکیل شفاف و قابل ارزیابی است
وابستگی روانی مردم به نوسان های لحظه ای ارز کمتر می شود و نگاه بلندمدت تر جا می افتد

اخلاق در اقتصاد، یک تجمل روشنفکری نیست؛ یک ضرورت سخت و پایه ای است.

اگر در هر جای این چرخه هستید، چه به عنوان سرمایه گذار، چه صاحب کسب و کار، چه مدیر، چه مشاور، سهم شما در بهتر یا بدتر شدن وضعیت واقعی است. از خودتان بپرسید: این تصمیم مالی که دارم می گیرم، فقط از نظر عددی به نفع من است یا از نظر اخلاقی هم قابل دفاع است؟

اگر جواب دوم مثبت باشد، نه فقط شما، که محیط مالی اطراف شما هم در بلندمدت سالم تر خواهد بود.

خدمات تیم فرشاد مصفا

اگر به دنبال مدیریت حرفه ای دارایی خود هستید، می توانید از خدمات تخصصی سبدگردانی ما استفاده کنید:

همچنین در تیم ما یک استارتاپ حقوقی فعال است که خدمات مشاوره و وکالت را با نگاه اقتصادی برای کسب و کارها و افراد ارائه می دهد.

نویسنده: فرشاد مصفا

کارشناس ارشد مدیریت کارآفرینی از دانشگاه تهران

موسس تیم سبدگردانی و استارتاپ حقوقی در زمینه مشاوره و وکالت

با بیش از ده سال سابقه فعالیت در بازار بورس، طلا و ارز دیجیتال

اینستاگرام: https://www.instagram.com/farshadmosaffa/

یوتیوب: https://youtube.com/@farshadmosaffa

لینکدین: https://www.linkedin.com/in/farshad-mosaffa

توییتر (X): https://x.com/FarshadMosaffa