نسبت P/E چیست

منتشر شده در 1405/03/19

اگر بخواهم خیلی مستقیم بگویم، نسبت P/E یکی از معروف ترین و در عین حال یکی از بدفهم ترین مفاهیم در بازارهای مالی است. خیلی ها فکر می کنند اگر یک سهم P/E پایینی داشته باشد، حتما ارزنده است و اگر P/E بالایی داشته باشد، حتما گران است. این برداشت ناقص است و در خیلی از مواقع شما را به تصمیم اشتباه می رساند.

من فرشاد مصفا، بر اساس تجربه چندساله در تحلیل بازارهای مالی و کار با سرمایه گذاران واقعی، بارها دیده ام که افراد فقط با دیدن یک عدد، درباره خرید یا فروش سهم تصمیم می گیرند. این یکی از رایج ترین خطاهاست. نسبت P/E ابزار مفیدی است، اما فقط وقتی که درست فهمیده و در جای درست استفاده شود.

در این مقاله می خواهم خیلی روشن و کاربردی توضیح بدهم که نسبت P/E چیست، چطور محاسبه می شود، چه چیزی را نشان می دهد، چه محدودیت هایی دارد، در بورس ایران چطور باید به آن نگاه کرد و چرا نباید آن را به تنهایی مبنای سرمایه گذاری قرار داد.

نسبت P/E دقیقا چیست

P/E مخفف Price to Earnings Ratio است. ترجمه ساده آن می شود نسبت قیمت به سود.

این نسبت نشان می دهد قیمت یک سهم چند برابر سودی است که شرکت به ازای هر سهم ساخته است. به زبان ساده تر، بازار حاضر است برای هر یک ریال یا هر یک تومان سود شرکت، چند ریال یا چند تومان پول پرداخت کند.

فرمول آن ساده است:

قیمت هر سهم تقسیم بر سود هر سهم

اگر قیمت یک سهم 3000 تومان باشد و سود هر سهم آن 300 تومان باشد، نسبت P/E برابر است با 10.

یعنی بازار این سهم را با 10 برابر سود سالانه اش قیمت گذاری کرده است.

نسبت P/E چه چیزی را به ما می گوید

در ظاهر، P/E به ما می گوید سرمایه گذار چند سال زمان نیاز دارد تا اگر سود شرکت ثابت بماند، اصل پولش از محل سود شرکت جبران شود. البته این فقط یک برداشت ساده آموزشی است، نه یک قانون دقیق در دنیای واقعی.

واقعیت این است که P/E بیشتر از آنکه فقط یک نسبت حسابداری باشد، بازتاب انتظار بازار از آینده شرکت است.

اگر بازار تصور کند سودآوری شرکت در آینده رشد می کند، معمولا حاضر می شود P/E بالاتری برای آن بپردازد.

اگر بازار فکر کند شرکت در آینده با افت سود، ریسک عملیاتی، بدهی، کاهش فروش یا مشکلات ساختاری روبه روست، معمولا P/E پایین تری به آن می دهد.

پس P/E فقط درباره گذشته نیست. در بسیاری از مواقع، درباره انتظارات آینده است.

یک مثال ساده برای درک بهتر

فرض کنید دو شرکت وجود دارند.

شرکت اول هر سهم 200 تومان سود می سازد و قیمت سهم آن 1000 تومان است. پس P/E آن برابر 5 است.

شرکت دوم هم 200 تومان سود می سازد، اما قیمت سهم آن 2400 تومان است. پس P/E آن 12 است.

در نگاه اول شاید بگویید شرکت اول بهتر است، چون P/E پایین تری دارد. اما این نتیجه گیری زودهنگام است.

ممکن است شرکت دوم در صنعتی باشد که رشد بالایی دارد، فروش آن در حال افزایش باشد، طرح توسعه داشته باشد و بازار انتظار داشته باشد سود آن در سال های آینده بیشتر شود. در این صورت P/E بالاتر می تواند منطقی باشد.

در مقابل، ممکن است شرکت اول در صنعتی فرسوده باشد، با افت تقاضا مواجه باشد یا سود فعلی اش تکرارپذیر نباشد. در این حالت P/E پایین لزوما نشانه ارزندگی نیست.

چرا نسبت P/E این قدر مهم شده است

دلیل محبوبیت P/E این است که ساده، سریع و قابل فهم است. سرمایه گذار با یک نگاه می تواند تصویری اولیه از نحوه قیمت گذاری سهم به دست آورد. در مقایسه بین شرکت های هم گروه هم این نسبت می تواند مفید باشد.

اما مشکل از جایی شروع می شود که ابزار ساده را به ابزار نهایی تبدیل می کنند. من بارها دیده ام که افراد فقط می پرسند P/E این سهم چند است و بعد می خواهند همان لحظه نتیجه بگیرند که بخریم یا نخریم. این روش تحلیلی نیست. این ساده سازی افراطی است.

P/E پایین همیشه خوب نیست

این یکی از مهم ترین نکاتی است که باید خیلی جدی بگیرید. پایین بودن P/E در خیلی از مواقع جذاب به نظر می رسد، اما همیشه نشانه ارزندگی نیست.

چند دلیل مهم وجود دارد:

سود شرکت ممکن است موقتی باشد

گاهی یک شرکت در یک سال به خاطر درآمد غیرعملیاتی، فروش دارایی، سود تسعیر یا شرایط خاص، سود بالایی شناسایی می کند. در این حالت EPS بالا می رود و P/E پایین می آید. اما این سود ممکن است تکرار نشود.

اگر سود تکرارپذیر نباشد، P/E پایین گمراه کننده است.

بازار به آینده شرکت بدبین است

گاهی شرکت از نظر ظاهری سودآور است، اما بازار می داند که در آینده با افت فروش، افزایش هزینه، محدودیت تولید یا ریسک های جدی روبه رو می شود. در این شرایط P/E پایین در واقع انعکاس بدبینی بازار است.

کیفیت سود پایین است

همه سودها ارزش یکسان ندارند. سودی که از عملیات اصلی شرکت به دست آمده باشد، معمولا قابل اتکاتر از سودی است که از اتفاقات غیرتکراری آمده است. اگر کیفیت سود پایین باشد، P/E پایین هم جذابیت واقعی ندارد.

P/E بالا همیشه بد نیست

همان طور که P/E پایین همیشه خوب نیست، P/E بالا هم همیشه نشانه گران بودن سهم نیست.

شرکت در مسیر رشد است

شرکت هایی که بازار انتظار رشد سود از آنها دارد، معمولا با P/E بالاتری معامله می شوند. این موضوع در شرکت های توسعه محور یا شرکت هایی که بازار جدید گرفته اند، طبیعی است.

سود فعلی هنوز کامل نشده است

گاهی شرکت در ابتدای یک دوره رشد قرار دارد و سود فعلی هنوز بازتاب کامل ظرفیت آن نیست. در این شرایط P/E بر مبنای سود گذشته بالا دیده می شود، اما اگر سود آینده رشد کند، این نسبت متعادل می شود.

بازار به مدیریت و مدل کسب و کار اعتماد دارد

در بعضی شرکت ها، ثبات مدیریتی، شفافیت، جایگاه رقابتی و قدرت برند باعث می شود بازار حاضر باشد ضریب بالاتری برای سود آنها بپردازد.

تفاوت P/E گذشته نگر و آینده نگر

برای فهم دقیق تر این نسبت، باید دو نوع مهم آن را بشناسید.

P/E گذشته نگر

در این حالت، سود مبنای محاسبه مربوط به دوره مالی گذشته است. یعنی سهم را بر اساس سودی که شرکت قبلا ساخته بررسی می کنیم.

مزیت آن این است که عدد سود واقعی و ثبت شده است. ایراد آن این است که گذشته را نشان می دهد، نه لزوما آینده را.

P/E آینده نگر

در این حالت، سود برآوردی آینده مبنای محاسبه قرار می گیرد. یعنی تحلیلگر تخمین می زند شرکت در سال آینده چقدر سود می سازد و قیمت فعلی را بر آن تقسیم می کند.

این مدل برای تحلیل حرفه ای مهم تر است، چون بازار معمولا آینده را قیمت گذاری می کند. اما مشکل آن این است که برآورد سود آینده همیشه با عدم قطعیت همراه است.

در عمل، سرمایه گذار هوشمند فقط به P/E تاریخی نگاه نمی کند. او سعی می کند سود پایدار و سود آینده شرکت را هم بسنجد.

نسبت P/E مناسب چقدر است

این سوال یکی از پرتکرارترین سوالات است، اما پاسخ واحد ندارد.

اینکه P/E چند خوب است، به عوامل زیادی بستگی دارد:

صنعت شرکت

P/E مناسب در صنایع مختلف فرق می کند. شرکت های بانکی، پتروشیمی، فناوری، دارویی، غذایی یا سرمایه گذاری، معمولا با نسبت های متفاوتی معامله می شوند. مقایسه یک شرکت فولادی با یک شرکت فناوری فقط بر اساس P/E اشتباه است.

نرخ رشد سود

شرکتی که رشد سود بالاتری دارد، معمولا P/E بالاتری هم می گیرد. این موضوع کاملا منطقی است.

نرخ بهره و شرایط کلان

در فضای اقتصادی که نرخ بهره بالاست، معمولا P/E بازار تحت فشار قرار می گیرد. چون سرمایه گذار بازده بدون ریسک بالاتری در اختیار دارد. برعکس، وقتی نرخ بهره پایین تر است، بازار می تواند P/E بالاتری را تحمل کند.

ریسک شرکت

هرچه ریسک شرکت بیشتر باشد، بازار معمولا حاضر نیست ضریب بالایی برای سود آن بپردازد.

پس این سوال که P/E خوب چند است، بدون در نظر گرفتن صنعت، شرایط اقتصاد، کیفیت سود و افق رشد، سوال دقیقی نیست.

نسبت P/E در بورس ایران چگونه باید تحلیل شود

در بورس ایران، تحلیل P/E کمی حساس تر از برخی بازارهای توسعه یافته است. دلیلش این است که ساختار سودآوری بسیاری از شرکت ها تحت تاثیر عوامل ناپایدار قرار می گیرد.

اثر نرخ ارز

بخش مهمی از شرکت های بورسی ایران مستقیم یا غیرمستقیم از نرخ ارز اثر می گیرند. تغییرات ارزی می تواند سود شرکت را به شدت جابه جا کند. بنابراین P/E یک شرکت صادراتی یا واردات محور بدون تحلیل سناریوی ارزی، کامل نیست.

اثر قیمت گذاری دستوری

در بعضی صنایع، سودآوری شرکت ها به شدت تحت تاثیر سیاست های قیمت گذاری است. ممکن است شرکت در ظاهر P/E جذابی داشته باشد، اما سود آینده اش به خاطر محدودیت های قیمتی در خطر باشد.

اثر تورم

در اقتصاد تورمی، سود اسمی شرکت ها می تواند بالا برود، اما این به تنهایی نشانه رشد واقعی ارزش شرکت نیست. گاهی P/E پایین در یک اقتصاد تورمی صرفا بازتاب اعداد اسمی است، نه ارزندگی واقعی.

اثر سودهای غیرعملیاتی

در بورس ایران باید خیلی دقیق بررسی کرد که سود شرکت از کجا آمده است. اگر بخش مهمی از سود ناشی از فروش دارایی، تجدید ارزیابی، درآمدهای اتفاقی یا تسعیر باشد، تکیه صرف بر P/E اشتباه است.

مهم ترین اشتباهات در استفاده از P/E

من در کار با مخاطبان و سرمایه گذاران خرد، چند اشتباه تکراری را زیاد دیده ام.

تصمیم گیری فقط بر اساس یک عدد

این رایج ترین خطاست. هیچ سهمی را فقط با دیدن P/E نباید خرید یا فروخت.

مقایسه شرکت های غیرهم صنعت

P/E زمانی معنا دارد که شرکت ها از نظر مدل کسب و کار، ریسک، ساختار سود و شرایط صنعت تا حدی قابل مقایسه باشند.

بی توجهی به کیفیت سود

اگر ندانید سود شرکت عملیاتی است یا غیرعملیاتی، پایدار است یا موقتی، P/E عملا می تواند شما را فریب دهد.

نادیده گرفتن آینده

سهم با P/E پایین ممکن است تله ارزشی باشد. یعنی ظاهرا ارزان است، اما آینده ضعیفی دارد.

توجه نکردن به ساختار مالی

دو شرکت با سود مشابه، اگر یکی بدهی سنگین داشته باشد و دیگری ترازنامه سالم، نباید فقط با یک P/E یکسان قضاوت شوند.

نسبت P/E را کنار چه ابزارهایی باید دید

اگر بخواهم حرفه ای و صادقانه بگویم، P/E به تنهایی کافی نیست. باید کنار چند عامل دیگر دیده شود.

رشد سود

اگر شرکت P/E نسبتا بالایی دارد اما سود آن با نرخ خوبی رشد می کند، این نسبت می تواند قابل توجیه باشد.

حاشیه سود

شرکتی که حاشیه سود قوی و باثبات دارد، معمولا کیفیت سود بهتری هم دارد.

جریان نقدی

سودی که به جریان نقدی تبدیل نمی شود، همیشه قابل اعتماد نیست. بررسی جریان نقدی عملیاتی کمک می کند بفهمید سود شرکت واقعی و قابل اتکاست یا نه.

نسبت بدهی

بدهی بالا می تواند ریسک شرکت را بالا ببرد و روی ارزش گذاری آن اثر بگذارد.

مزیت رقابتی

جایگاه شرکت در صنعت، قدرت برند، سهم بازار، کیفیت مدیریت و توان توسعه، همگی روی اینکه بازار چه P/Eای به سهم بدهد اثر دارند.

آیا P/E منفی معنا دارد

بله، وقتی شرکت زیان ده باشد، عملا P/E آن منفی یا غیرقابل اتکا می شود. در این شرایط، این نسبت دیگر ابزار مناسبی برای ارزش گذاری نیست.

برای شرکت های زیان ده باید بیشتر سراغ تحلیل های دیگری مثل ارزش دارایی ها، چشم انداز سودآوری آینده، جریان نقدی مورد انتظار و وضعیت عملیاتی رفت.

پس اگر دیدید P/E یک شرکت منفی است، نباید با همان منطق شرکت های سودده درباره آن قضاوت کنید.

آیا می توان فقط با P/E سهم ارزنده پیدا کرد

صادقانه بگویم، نه به شکل قابل اعتماد.

P/E می تواند فیلتر اولیه باشد، اما ابزار نهایی نیست. شاید بتوانید با آن فهرستی از سهم های قابل بررسی پیدا کنید، اما برای تصمیم سرمایه گذاری واقعی باید لایه های بیشتری از تحلیل را اضافه کنید.

من اگر ببینم کسی فقط با اتکا به P/E دنبال خرید سهم است، این را رویکرد حرفه ای نمی دانم. چون بازار واقعی پیچیده تر از آن است که با یک نسبت ساده جمع شود.

یک روش درست تر برای استفاده از P/E

اگر بخواهم یک چارچوب کاربردی بدهم، بهتر است این مسیر را بروید:

اول سود شرکت را بررسی کنید و ببینید پایدار است یا نه.

بعد منبع سود را تحلیل کنید و مطمئن شوید بخش اصلی آن عملیاتی است.

سپس P/E شرکت را با میانگین صنعت مقایسه کنید.

بعد روند رشد سود شرکت در چند سال اخیر را ببینید.

سپس وضعیت آینده صنعت و ریسک های کلان را بررسی کنید.

در نهایت، اگر سهم هنوز از نظر ارزندگی و کیفیت کسب و کار قابل دفاع بود، آن وقت P/E می تواند یکی از اجزای تصمیم شما باشد.

این روش خیلی منطقی تر از آن است که صرفا بگوییم P/E زیر 5 خوب است یا بالای 10 بد است.

نسبت P/E و روان شناسی بازار

یک نکته مهم که کمتر به آن توجه می شود، نقش احساسات بازار در نسبت P/E است. گاهی بازار در فاز هیجانی، حاضر است برای بعضی سهم ها P/E غیرمنطقی بپردازد. گاهی هم در فضای ترس، حتی سهم های خوب با P/E پایین معامله می شوند.

بنابراین P/E فقط نسبت قیمت به سود نیست. گاهی نسبت انتظارات، ترس، امید و اعتماد بازار به آینده هم هست.

سرمایه گذار حرفه ای باید بتواند بین ارزندگی واقعی و هیجان مقطعی تفاوت بگذارد.

جمع بندی

نسبت P/E یکی از مهم ترین ابزارهای اولیه برای تحلیل سهام است، اما اگر بخواهم دقیق بگویم، بیشتر یک نقطه شروع است تا نقطه پایان.

این نسبت به شما کمک می کند بفهمید بازار برای سود شرکت چه ارزشی قائل شده است، اما به تنهایی نمی گوید سهم ارزان است یا گران. برای تحلیل درست، باید کیفیت سود، پایداری سود، رشد آینده، شرایط صنعت، ریسک های کلان و وضعیت مالی شرکت را هم بررسی کنید.

اگر فقط یک جمله از این مقاله را بخواهم در ذهن شما نگه دارم، این است:

P/E بدون تحلیل سود و آینده شرکت، می تواند بیشتر گمراه کند تا راهنما باشد.